تفاوت دلار آزاد، نیما و سنا به زبان ساده

در یک اقتصاد با ارز کاملا آزاد، فقط یک نرخ وجود دارد: هر عددی که عرضه و تقاضا تعیین کند. در ایران به دلیل محدودیت‌های ارزی و سیاست‌های حمایتی، دولت برای بخشی از نیازهای ارزی نرخ جداگانه و کنترل‌شده تعریف کرده است.

نتیجه این است که ارز بسته به این‌که چه کسی، برای چه کاری و از چه مسیری آن را می‌خرد، قیمت متفاوتی دارد. سه نامی که بیشتر از همه می‌شنوی بازار آزاد، نیما و سناست.

دلار آزاد همان نرخی است که در بازار غیررسمی و میان مردم و صرافی‌ها معامله می‌شود. هیچ سقف و کف تعیین‌شده‌ای ندارد و مستقیما از عرضه و تقاضای واقعی می‌آید؛ به همین دلیل سریع‌ترین واکنش را به اخبار سیاسی و اقتصادی نشان می‌دهد.

این همان نرخی است که وقتی می‌خواهی واقعا دلار بخری یا بفروشی با آن روبه‌رو می‌شوی، و همان نرخی است که قیمت طلا، سکه و کالاهای وارداتی عملا با آن تنظیم می‌شود.

نیما سامانه‌ای است برای تامین ارز واردات. صادرکنندگان ارز حاصل از صادراتشان را در این سامانه عرضه می‌کنند و واردکنندگان برای تامین ارز کالاهایشان آن را می‌خرند. نرخ نیما زیر نظارت و سیاست‌گذاری بانک مرکزی شکل می‌گیرد و معمولا پایین‌تر از بازار آزاد است.

دلار نیما دست عموم مردم نمی‌رسد؛ ابزار تجارت رسمی است. برای همین وقتی خبر «نرخ نیما» را می‌شنوی، آن عدد قیمت خرید دلار برای تو نیست، بلکه هزینه‌ی ارزی واردکننده است. با این حال بی‌ربط هم نیست: چون بهای تمام‌شده‌ی کالاهای وارداتی را تعیین می‌کند و بر تورم اثر می‌گذارد.

سنا سامانه‌ی اطلاع‌رسانی معاملات ارز است و نرخی که منتشر می‌کند، میانگین معاملات ثبت‌شده‌ی صرافی‌های مجاز است. یعنی برخلاف نیما که بازار تامین ارز واردات است، سنا بیشتر یک آینه‌ی آماری از معاملات رسمی صرافی‌هاست.

چون این معاملات در چارچوب رسمی و با محدودیت‌هایی انجام می‌شوند، نرخ سنا هم معمولا با بازار آزاد فاصله دارد. سنا برای شفافیت آماری مفید است، ولی نرخی نیست که بتوانی بر پایه‌اش ارزش دارایی‌ات را بسنجی.

اگر بخواهی این سه را کنار هم بگذاری، تفاوتشان در سه چیز خلاصه می‌شود: چه کسی به آن دسترسی دارد، چه چیزی نرخش را تعیین می‌کند، و چقدر سریع به واقعیت بازار واکنش نشان می‌دهد.

برای کسی که می‌خواهد ارزش دارایی‌اش را بسنجد، پاسخ روشن است: بازار آزاد. دلیلش ساده است؛ اگر بخواهی امروز دارایی‌ات را نقد کنی یا دلار بخری، با همین نرخ روبه‌رو می‌شوی. نرخی که به آن دسترسی نداری، برای محاسبه‌ی ثروت تو واقعی نیست.

به همین دلیل میتوری هم عمدا نرخ بازار آزاد را مبنا قرار می‌دهد و نرخ‌های نیما و سنا را کنار می‌گذارد. وقتی ارزش سبدت به دلار محاسبه می‌شود یا بازده واقعی پرتفوی در برابر دلار سنجیده می‌شود، مبنا همان نرخی است که در بازار واقعی جریان دارد.

تتر یک رمزارز است که ارزشش به دلار آمریکا گره خورده، و در ایران عملا به‌عنوان جایگزین دیجیتال دلار آزاد استفاده می‌شود. قیمت تومانی تتر معمولا خیلی نزدیک به دلار آزاد حرکت می‌کند، با اختلافی کوچک که به عرضه و تقاضای بازار رمزارز داخلی برمی‌گردد.

برای همین خیلی‌ها قیمت تتر را به‌عنوان یک نرخ لحظه‌ای و در دسترس برای دلار رصد می‌کنند. اگر می‌خواهی بدانی نگه‌داشتن دلار و تتر در سبد چه جایگاهی دارد، راهنمای پرتفوی ضدتورم را بخوان و برای رصد لحظه‌ای هم صفحه‌ی قیمت دلار را ببین.